# Te Uara Tū

Hei Whakarāpopoto

Ka whakaakona ngā tikanga o te pūnaha tekau mō te tau, me te uara tū, me ētahi kēmu hei whakaū i tēnei matauranga.

Te Hononga ki te Marautanga
Taumata 2
Te Tau me te Taurangi (Te Mātauranga Tau me ngā Rautaki Tau)
Whāinga Paetae 1:
Ka mōhio ki ngā tauoti 0–1 000:
• te whakaingoa i ngā tohutau;
• ngā raupapa tatauranga whakamua, whakamuri hoki
• ngā tikanga uara tū:
• te maha o ngā tahi, ngā tekau, me ngā rau kei roto i tētahi tau;
• te rahi me te hanga o tētahi tau;
• ngā tikanga o te taurua me te taukehe.
Ngā Whāinga Ako
Kia mōhio te ākonga ki:
Ngā Tikanga Pāngarau
• he tikanga tō te wāhi e noho ana ia mati i roto i tētahi tau
Ngā Rauemi
tirohia te rārangi rauemi mō ia kēmu

he rauemi uara tū, pērā i te kākano/pīni me ngā ipu e tika ana mō te tekau me te rau

He Rārangi Kupu

 uara tū place value mati digit tau roha expanded numeral tau kiato compact numeral pūnaha ngahuru base ten system tohutau numeral mataono tau dice pīrori roll (e.g. a dice) tātaitai calculator pēke raihi bag of rice
Hei Raupapa I Ngā Mahi Ako

#### Hei Tīmatanga

(Kia rua pea ngā rangi mō tēnei mahi whakaatu i ngā tikanga o te punaha ngahuru me te uara tū o ngā mati)

1. Tuhia ngā tohutau ki te papa tuhituhi, arā: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.  Whakawhitiwhiti kōrero me ngā tamariki mō te pātai nei:

He aha te take tekau noa iho ngā tohutau, engari he mutunga kore ngā tau?

Ētahi whakamārama pai:

• Mēnā he mutunga kore he maha rawa rānei ngā tohutau, he uaua te ako, te mau ki te hinengaro.
• Mō ngā tau nui ake i te 9, ka whakamahia ngā mati hei tohu e hia ngā rōpū o te tekau, o te rau, o te mano, o te aha rānei.
• Mēnā e rua, nui ake rānei ngā mati o tētahi tau, ka whai tikanga te wāhi e tū ana ngā mati.  He wāhi e tohu ana te mati e hia ngā rōpū o te tekau.  He wāhi anō e tohu ana te mati e hia ngā rōpū o te rau, e hia ngā rōpū o te mano, o te aha rānei.

2. He pai te mahi tatau hei whakamārama i te pūnaha ngahuru me ngā tikanga o te uara tū.
 Te Mahi a te Pouako me ngā Tamariki He Tauira Kōrero mā te Pouako Whakatakotoria kia 32 ngā kākano ki te tēpu.  Tonoa ngā tamariki kia whakatau tata i te maha o ngā kākano.   Tonoa t/ētahi tamariki kia tatau i ngā kākano.     Tuhia ki te papa tuhituhi.     Ka whakarōpūngia ngā kākano.         Ka tirotiro i te hononga o te mahi whakarōpū ki te āhua o te tuhi i te tau.       Kia pērā anō ngā mahi me ngā kōrero mō ētahi atu tau matirua, pērā i te 45, te 23 me te 50.   Hoatu ētahi pēke kākano (10 ngā kākano kei roto) me ētahi kākano takitahi.  Tonoa mā ngā tamariki e whakaatu ētahi tau ki ngā kākano.       Me mahi takirua ngā tamariki.  Mā tētahi e whakaatu tētahi tau ki ngā kākano, mā tētahi e tuhi taua tau.     Whakatakotoria kia 367 ngā kākano ki te tēpu.  Tonoa tētahi tamaiti, māna e tatau.                   Ka tirotiro i te hononga o te mahi whakarōpū ki te āhua o te tuhi i te tau.             Kia pērā anō ngā mahi me ngā kōrero mō ētahi atu tau matitoru, pērā i te 215, te 173 me te 409.   Hoatu ētahi pouaka kākano (100 ngā kākano kei roto) pēke kākano (10 ngā kākano kei roto) me ētahi kākano takitahi.  Tonoa mā ngā tamariki e whakaatu ētahi tau ki ngā  kākano.           Me mahi takirua ngā tamariki.  Mā tētahi e whakaatu tētahi tau ki ngā kākano, mā tētahi e tuhi taua tau. E hia ngā kākano e Wai? Ki tāu titiro e Haki, e hia ngā kākano? E Mara, e whakaae ana koe ki tā Haki?   Mā wai e tatau ngā kākano, kia tino mōhio ai tātou e hia. E Kahu, māu e tatau.  E hia? Ka pai e Kahu, e 32 ngā kākano.  Me pēhea te tuhituhi i te 32?   Tēnā, whakarōpūngia ngā kākano.  Kia tekau ki ia rōpū. E hia ngā rōpū o te tekau?  E toru. E hia kei te toe?  E rua.   Tirohia te tau i tuhia ki te papa tuhituhi.  Tirohia tā tātou whakarōpū i ngā kākano.  E tohu ana te 3 i te aha?  E toru ngā rōpū o te tekau. E tohu ana te 2 i te aha?  E rua ngā kākano i toe mai (atu i ngā rōpū o te tekau).       Anei ētahi pēke kākano.  Kua oti te whakarōpū ētahi.  Tekau ngā kākano kei ia pēke.  Manahi, māu e whakaatu mai kia 25 ngā kākano.  Whakamāramahia tō mahi.  E rua ngā pēke o te tekau, ko te rua tekau tērā.  E rima anō ngā kākano.  Ko te rua tekau mā rima.   He mahi takirua tēnei.  Mā tētahi o kōrua e waihanga tētahi tau ki ngā kākano, mā tētahi e tuhituhi taua tau.  Whakamāramahia ō whakaaro ki tō hoa.   E Tama, māu e tatau ngā kākano. He mahi nui nē. He ngāwari noa ake mēnā ka whakarōpūngia.  E hia ngā rōpū o te tekau?  E 36. E hia ngā kākano e toe mai ana?  E 7. Wehea ki ngā rōpū o te rau.  E hia ngā rōpū o te rau?  E 3. Wehea ngā kākano e toe ana ki ngā rōpū o te tekau.  E hia ngā rōpū o te tekau?  E 6. E hia ngā kākano e toe ana?  E 7.   Me pēhea te tuhituhi i te toru rau ono tekau mā whitu? Titiro ki te tau 367 kua tuhia ki te papa tuhituhi.  Titiro ki ngā rōpū. E tohu ana te 3 i te aha?  E 3 ngā rau. He aha te tikanga o te 6?  E ono rōpū o te tekau. E tohu ana te 7 i te aha?  E 7 ngā kākano e toe mai ana.   Anei anō ētahi kākano.  Kua oti te whakarōpū ētahi.  Kotahi rau ngā kākano kei ia pouaka.  Tekau ngā kākano kei ia pēke.  E Hera, māu e whakaatu mai kia 351 ngā kākano.  Whakamāramahia tō mahi.  E toru ngā pouaka kākano, nā te mea e toru rau tēnā.  E rima ngā pēke o te tekau, ko te rima tekau tērā.  Kotahi anō te kākano e toe mai ana.  Ko te toru rau rima tekau mā tahi.   He mahi takirua tēnei.  Mā tētahi o kōrua e waihanga tētahi tau ki ngā kākano, mā tētahi e tuhituhi taua tau.  Whakamāramahia ō whakaaro ki tō hoa.

#### Hei Whakahīkoi i te Kaupapa

Ko ngā mahi mō te roanga atu o te wiki, he mahi ā-rōpū, he kēmu hei whakaū i te mātauranga uara tū.  Whakarōpūngia ngā tamariki.  Ia rā ka tukuna ngā rōpū ki tētahi mahi/kēmu rerekē.

1. Whakatata ki te 500

Ngā rauemi:      kia 2 ngā mataono tau, he tūtohi whiwhinga mā ia kaitākaro

E 7 ngā pīrori mataono tau mā ia kaitākaro.  I muri i ia pīrori, ka āta whakaaro mēnā he kotahi, he tekau, he rau rānei te tau ka puta.  Ka tuhia ki tētahi o ngā wāhi i te tūtohi whiwhinga.  Ka noho pūmau ki reira, kāore e whakaaetia kia huri ki wāhi kē.  Ka tāpiripiri haere ngā whiwhinga i muri mai i ia pīrori o te mataono tau.

Ko te whāinga o te kēmu, kia whakatata atu ki te 500 i muri i ngā pīrori e 7.  Ko te kaitākaro ka tata rawa ki te 500, ko ia te toa.

Hei tauira:

Pīrori tuatahi – he 5.  Ka whiriwhiria ko te 50

Pīrori tuarua – he 6  Ka whiriwhiria ko te 6.

Ka pēnei te tuhituhi ki te tūtohi whiwhinga

 Rau Tekau Kotahi Tapeke 5 50 6 56

2. Hangaia te tau

Ngā rauemi:      He kāri tohutau (0 – 9), he pouaka, he tūtohi uara tū

Ka raua atu ngā tohutau (0 ki te 9) ki rō pouaka.  Ka tā te kaitākaro tuatahi, he tango matapōkere i tētahi kāri.  Ka tuhia e ia taua mati (tohutau) ki te wāhi o ngā rau, o ngā tekau, o ngā kotahi rānei i tana tūtohi uara tū (kei a ia te whiriwhiri ki hea tuhia ai).  Ka whakahokia te kāri ki te pouaka, ā, ka hoatu ki te kaitākaro tuarua.  Ka huri haere i te rōpū, kia oti rā anō te tango ētahi kāri e toru me te tuhia anō e ia kaitākaro ki tāna tūtohi uara tū.

Koia nei hei whāinga mō tēnei kēmu:

te kēmu tuatahi:         Hangaia te tau nui rawa

te kēmu tuarua:         Hangaia te tau iti rawa

te kēmu tuatoru:        Hangaia te tau e tino pātata ana ki te 500

te kēmu tuawhā:        Hangaia te tau e tino pātata ana ki te 372

3. Tātaitai Uara Tū

Ngā rauemi:      He tātaitai ma ia ākonga

Ka whakaurua e ia ākonga tētahi tau matitoru (pērā i te 827) ki ā rātou tātaitai.  Ko tā rātou mahi he whakamahi i te tangohanga kotahi hei huri i te 2 ki te 0.  (Arā, ka tangohia te 20, ko te 807 ka hua mai.)

Ka tuhia ā rātou mahi.  Arā, 827 – 20 = 807.

Anei anō ētahi:

• Whakaurua he tau matitoru.  Whakamahia he tangohanga kotahi hei huri i tētahi o ngā mati ki te 0.nbsp;
• Whakaurua he tau matiwhā (matirima …).  Whakamahia he tangohanga kotahi hei huri i tētahi o ngā mati ki te 0.
• Whakaurua he tau matitoru (matiwhā …).  Whakamahia he tāpiritanga kotahi hei huri i tētahi o ngā mati ki te 0.
• Whakaurua te tau 7351 (hei tauira noa iho).  Whakamahia he tāpiritanga (tangohanga) kotahi hei huri i te 3 ki te 8.  (Ko tā rātou he tāpiri i te 500)

E tika ana kia tuhia ā rātou mahi katoa, mā konei e tino kitea ai ngā tikanga o te uara tū.

Hoatu te whārangi mahi Uara Tū 1 hei whakaoti mā ngā ākonga.

He Mahi Whakarāpopoto

Kōrerohia te paki e whai ake nei, mā ētahi tamariki tokotoru e whakatauira.  Ko te kaupapa o te paki nei, he whakaatu i ngā tikanga o te punaha ngahuru.  Arā ka whai tikanga te wāhi e tū ana ngā mati o tētahi tau.

 Te Paki Te Mahi Whakatauira I ngā rā o mua noa atu, tērā tētahi Kīngi o iwi kē, o whenua kē.  He rerekē ā rātou tikanga ki ā tātou.  He ture tā te Kīngi nei, e mea ana i te mutunga o ia wiki mā ia whānau e noho ana i tōna rohe e mau mai he pēke raihi hei utu i tā rātou noho ki te whenua o te Kīngi.  Ka pīrangi te Kīngi ki te tatau i ngā pēke raihi, kia mōhio ai ia e hia ngā pēke kei tana pataka.    Ka tonoa atu ētahi o ana pononga tokotoru ki te whakamahi i ō rātou matimati hei tatau i ngā pēke raihi.  Ka whakarārangihia ngā tāngata nei ki mua i tōna aroaro.   Ka tohua te tangata i te taha matau kia whakaatu mai i tētahi o ana matimati, ina tae mai ana he pēke raihi.  Ka tae mai tētahi pēke, kotahi te matimati ka tū.  Ka tae mai anō tētahi, e rua ngā matimati ka tū.  Tae atu ngā matimati tekau hei tohu i ngā pēke raihi tekau.   Ka pau katoa ngā matimati o te tangata tuatahi i te taha matau.  Nō reira ka tohua e te Kīngi mā te tangata i tōna taha e whakamahi ōna matimati hei whakaatu e hia ngā wā ka pau ngā matimati o te tangata tuatahi ki te tatau haere i ngā pēke raihi.   Ka pēnei haere te tatau a te Kīngi i āna pēke raihi.  Engari kāore i roa, ka pau katoa ngā matimati o te tangata tuarua, nō reira ka tohua e te Kīngi mā te tangata tuatoru e whakamahi ōna matimati hei whakaatu e hia ngā wā ka pau i te tangata tuarua ōna matimati katoa te whakatū.   I te mutunga o te rā ka tuhia e te Kīngi he tohutau hei whakaatu e hia ngā pēke raihi kua tae atu ki a ia i taua rā. Ka tū ētahi ākonga tokotoru ki mua i te akomanga.   Ka whakatū haere te ākonga i te taha matau i āna matimati hei tohu i ngā pēke raihi. Ka tīmata te ākonga tuarua ki te whakatū i ōna matimati hei tatau e hia ngā wā ka pau i te ākonga tuatahi ōna matimati te tatau i ngā pēke raihi.

He pātai hei whakawhiti kōrero i te mutunga o te paki:

• E tohu ana te tangata tuarua i te aha?  Ko ia e tohu ana e hia ngā tekau.  Arā, e hia ngā wā ka pau i te tangata tuatahi ōna matimati tekau te tatau.
• Mehemea e rua ngā matimati o te tangata tuarua e tū ana, e hia katoa ngā pēke raihi?  E 20.
• E 47 ngā pēke raihi kua tae atu ki te Kīngi.  E hia ngā matimati o tēnā o tēnā o ngā tāngata e tū ana?  Kia 7 ngā matimati o te tangata tuatahi, kia whā ngā matimati o te tangata tuarua.
• E tohu ana te tangata tuatoru i te aha?  E tohu ana i ngā rau.  Arā, e hia ngā wā ka pau i te tangata tuarua ōna matimati tekau te tatau.
• He aha te tikanga o ngā matimati o te tangata tuatoru?  Ko ia e whakaatu ana i ngā rau.
• Mehemea e toru ngā matimati o te tangata tuatahi, e whitu ō te tangata tuarua, e rua ō te tangata tuatoru, ka pēhea te tuhituhi i tēnei?  273